روز دنبال ملائكه شب و ملائكه شب دنبال ملائكه روز آمد و شد دارند . و ليكن اين وجه با ظاهر جمله * ( « لَه مُعَقِّباتٌ » ) * نمىسازد ، بعلاوه لازمه اش اين است كه جمله « يحفظونه - او را نگهدارى مىكنند » به معناى « يحفظون عليه - اعمال او را عليه او مىنويسند » بوده باشد . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : مراد از معقبات ، نگهبانان و گارد مخصوص سلطنتى و آجودان و افسران مخصوص دربارند كه دنبال ملوك و امراء به راه مىافتند ، و آنها را اسكورت مىكنند ، و معناى آيه اين است كه آنها كه وقتى حركت مىكنند به اصطلاح راهها را بند مىآورند كه همان ملوك و امراء باشند ، و براى ايشان دنبال روانى از افسران است كه اطرافشان را احاطه نموده ، مىخواهند به خيال خود از قضا و قدر خدا نگهداريشان كنند . و اين وجه علاوه بر اينكه وجهى بىپر و پايه است ، در حقيقت بازى كردن با كلام خداست . و از جمله اختلافات مفسرين اختلافشان در معناى : * ( « مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه » ) * است ، كه بعضى « 2 » گفته‌اند : جمله مذكور متعلق به معقبات است ، و معنايش اين است كه : معقبات ، او را از جلو و عقب حفظ مىكنند . غافل از اينكه تعقيب تنها از پشت سر است . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : متعلق به جمله « يحفظونه » است و در كلام تقديم و تاخيرى شده ، و ترتيب كلام چنين بوده : يحفظونه من بين يديه و من خلفه من امر اللَّه . و ليكن هيچ دليلى بر اين وجه در دست نيست . بعضى « 4 » هم گفته‌اند : متعلق به مقدرى از قبيل وقوع و احاطه و امثال آن دو است ، و تقدير آن « واقع من بين يديه و من خلفه » و يا « محيط من بين يديه و من خلفه » بوده است ، و يا به نحو تضمين است كه معنى چنين مىشود : له معقبات ، يحيطون به من بين يديه و من خلفه - براى او تعقيبكنندگانى است كه او را از دو طرف و پشت سر احاطه مىكنند . و اين وجه را سابقا هم نقل كرديم . باز در همين جمله از جهت ديگرى اختلاف كرده‌اند ، بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد از آن ، جلو و عقب مكانى است ، و معقبات او را از جلو و عقب از مهالك و خطرات حفظ مىكنند . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : مراد از آن دو ، اعمال گذشته و آينده اوست ، كه ملائكه همه را

--> ( 1 ) تفسير طبرى ، ج 13 ، ص 71 . ( 2 و 3 و 4 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ، ص 112 . ( 5 ) تفسير فخر رازى ، ج 19 ، ص 19 ( 6 ) تفسير روح المعانى ، ج 13 ص 112 .